गाउँ बस्तीका कथा
सहरजस्तो छैन गाउँ।
सहर बिहानको उज्यालोसँगै सवारीसाधनको आवाज, मानिसहरूको दौडधुप, हतार र कोलाहलसँगै बिउँझिन्छ। सडकमा गाडीको ताँती हुन्छ, पसलका सटर खुल्न थाल्छन्, मानिसहरू आफ्नो गन्तव्यतिर दौडिरहेका हुन्छन्। सहरको बिहानमा समयसँग प्रतिस्पर्धा हुन्छ।
तर गाउँको बिहान अर्कै हुन्छ।
यहाँ बिहान चराचुरुङ्गीको चिरबिरसँगै बिस्तारै खुल्छ। पूर्वतिरबाट घामका किरणहरू डाँडाकाँडा छिचोल्दै गाउँका घरका छानामाथि आइपुग्दा गाउँलेहरू आफ्नो दैनिकी सुरु गरिसकेका हुन्छन्। कतै आँगन बढारिँदै हुन्छ, कतै चुलोमा आगो बलिरहेको हुन्छ। कतै गाईवस्तुलाई घाँस–दाना दिइँदै हुन्छ भने कतै आमाहरू छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउने तयारीमा व्यस्त हुन्छन्।
गाउँमा बिहानको सुरुवात नै आत्मीयताबाट हुन्छ। वल्लो घरबाट निस्किएको मानिस पल्लो घरको आँगनमा भेटिन्छ। बाटोमा भेटिएका छिमेकीसँग दुई शब्द कुराकानी नगरी कोही अघि बढ्दैन। कसैको हातमा डोको हुन्छ, कसैको काँधमा नाम्लो। कोही गाईभैँसीका लागि घाँस काट्न उकालो लागिरहेका हुन्छन् भने कोही खेतबारीतिर।
कसैको हातमा हँसिया हुन्छ, कसैको काँधमा कोदालो। कसैको टाउकोमा घाँसको भारी हुन्छ, कसैको डोकोमा दाउरा। गाउँको बाटोमा देखिने यी दृश्यहरू कुनै चलचित्रका दृश्यभन्दा कम सुन्दर हुँदैनन्।
गाउँको जीवन प्रकृतिसँग जोडिएको हुन्छ। चारैतिर हरियाली, डाँडामाथि उभिएका रूखहरू, पाखाभरि उम्रिएका घाँस, खेतका गरामा लहलहाएका धानका बाला, कतै मकैका बोट, कतै कोदोका बाला, कतै गहुँका हरिया खेत यी सबैले गाउँको रूप नै फेरिदिन्छन्। वर्षायाममा पानीले भरिएका खेत र हिउँदमा सुनौलो देखिने फाँटहरूले गाउँलाई हरेक मौसममा नयाँ रूप दिन्छन्।
बिहानको समयमा गाउँको दृश्य झनै रमणीय देखिन्छ। डाँडाको काखमा बसेको सानो बस्ती, वरिपरि हरिया जंगल, तलतिर बगेको खोला र टाढासम्म फैलिएका खेतका फाँट। घामको पहिलो किरण पहाडको टुप्पोमा पर्दा गाउँ सुनौलो देखिन्छ। हिउँदका बिहानमा खेतमाथि तैरिएको कुहिरोले गाउँलाई सेतो सिरकले ढाकेजस्तो देखिन्छ। वर्षायाममा भने खोलानाला भरिन्छन्, डाँडाहरू हरिया हुन्छन् र माटोको सुगन्धले वातावरण नै फरक बनाइदिन्छ।
गाउँको सुन्दरता केवल प्रकृतिमा मात्र छैन। गाउँका मानिसहरूको जीवनशैलीमा पनि एउटा छुट्टै सुन्दरता छ।
यहाँ अझै पनि एकअर्काको दुःखमा साथ दिने परम्परा जीवित छ। कसैको घरमा विवाह भयो भने छिमेकीहरू सहयोग गर्न पुग्छन्। कसैको घरमा दुःख पर्यो भने सबैभन्दा पहिले छिमेकी नै पुग्छन्। खेतमा रोपाइँ होस् वा कटाइ, मेलापातमा एकअर्काको हात थाम्ने चलन अझै गाउँको पहिचान बनेर बसेको छ।
रोपाइँको समयमा हिलोमा रमाउँदै काम गर्ने किसान, खेतको आलीमा बसेर खाजा खाने समूह, पानी परे पनि काम नरोक्ने महिलाहरू र खेतबारीमा रमाइरहेका बालबालिका यी सबै गाउँका आफ्नै कथा हुन्। गाउँमा श्रम पनि उत्सवजस्तै हुन्छ।
दिनभर खेतबारीमा काम गरेर थाकेका मानिसहरू साँझ घर फर्किँदा पनि अनुहारमा सन्तुष्टि देखिन्छ। कसैले गाईवस्तु गोठमा बाँध्छ, कसैले पानी भर्छ, कसैले दाउरा ल्याउँछ। घरको आँगनमा बालबालिकाहरू खेलिरहेका हुन्छन्। कतै रेडियो बजिरहेको हुन्छ, कतै बूढापाका दिनभरका कुरा गरिरहेका हुन्छन्।
साँझको गाउँ झनै सुन्दर हुन्छ। सूर्य पहाडको पछाडि लुक्दै गर्दा आकाश रातो र सुनौलो रङले रंगिन्छ। खेतका आली हुँदै घर फर्किरहेका किसानहरूको दृश्य मन छुने हुन्छ। गोठबाट गाईवस्तुको आवाज आउँछ। घरघरका चुलोबाट निस्किएको धुवाँ आकाशतिर उड्छ। टाढाको डाँडामा एकपछि अर्को घरका बत्ती बल्न थाल्छन्।
सहरमा साँझ भनेको कार्यालयबाट घर फर्किने हतार हुन सक्छ। तर गाउँमा साँझ परिवारसँगै बस्ने समय हो।आँगनमा बसेर दिनभरका कुरा गरिन्छ। छिमेकी आएर गफिन्छन्। बूढापाकाका पुराना कथा सुन्न बालबालिकाहरू वरिपरि झुम्मिन्छन्। कसैले पुरानो समय सम्झिन्छ, कसैले भोलिको कामको योजना बनाउँछ।
गाउँका रातहरू पनि आफ्नै किसिमका हुन्छन्। सहरजस्तो चर्को बत्ती र गाडीको आवाज हुँदैन। आकाशमा अनगिन्ती ताराहरू देखिन्छन्। खुला आकाशमुनि बसेर हेर्दा लाग्छ आकाश गाउँसँग अझ नजिक छ।
तर यही सुन्दर गाउँ आज विस्तारै बदलिँदै पनि छ।
कुनै समय बालबालिकाको हाँसोले भरिने आँगनहरू अहिले कतिपय ठाउँमा सुनसान छन्। पुराना घरका ढोकाहरूमा ताला लागेको देखिन्छ। युवा पुस्ता रोजगारी, शिक्षा र अवसरको खोजीमा सहर तथा विदेशतिर लागिरहेका छन्। गाउँमा बाँकी छन् बूढा आमाबुबा खाली हुँदै गएका घरहरू बाँझिँदै गरेका खेत र पुराना सम्झनाहरू।
तर गाउँका ती पुराना घरहरूले अझै धेरै कथा बोकेका छन्। कुनै घरको भित्तामा हजुरबुबाको पसिनाको कथा छ। कुनै आँगनमा आमाको संघर्षको सम्झना छ। कुनै गोठमा बाल्यकालका दिनहरू लुकेका छन्। कुनै चौतारोमा वर्षौँअघि भएका गफहरू अझै सम्झनामा बाँचेका छन्।
गाउँको बाटोमा हिँड्दा बाटो मात्रै भेटिँदैन, विगत भेटिन्छ।खेतको आलीमा हिँड्दा बाल्यकालका सम्झना आउँछन्। पुरानो चौतारो देख्दा त्यहाँ बसेर गफिएका मानिसहरू सम्झना आउँछन्। खोलाको आवाज सुन्दा बाल्यकालमा पौडी खेलेका दिनहरू सम्झना आउँछन्। पुरानो घर देख्दा घर छाडेर सहर वा विदेश पुगेका आफ्ना मानिसहरू सम्झना आउँछन्।यही कारण गाउँ केवल एउटा भौगोलिक ठाउँ होइन।
गाउँ एउटा भावना हो। माटोको सुगन्ध हो। आफ्नोपनको अनुभूति हो। चौतारोको छहारी हो। डोको र नाम्लोको कथा हो। खेतमा बगेको पसिनाको कथा हो। आमाको हातको खाना हो। बूढा आमाबुबाको प्रतीक्षा हो। बाल्यकालको सम्झना हो।
गाउँमा सुविधा सहरजति नहोला। सडक सधैँ कालोपत्रे नहोला। ठूला भवन र चम्किला बजार नहोलान्। तर गाउँसँग त्यो कुरा छ, जुन सहरको भीडमा धेरैपटक हराइरहेको हुन्छ मानिसबीचको सम्बन्ध।
यहाँ कसैको घरको ढोका ढकढक्याउँदा परिचय दिनुपर्दैन। यहाँ दुःख लुकाएर बस्न गाह्रो हुन्छ, किनकि छिमेकीले अनुहार हेरेरै मनको कुरा बुझ्छ। खुसी लुकाउन पनि गाह्रो हुन्छ, किनकि एउटाको खुसी टोलकै खुसी बन्छ।
त्यसैले गाउँको वास्तविक सुन्दरता केवल हरिया डाँडा, खेतका फाँट, खोला, झरना र हिमालमा छैन। गाउँको सुन्दरता त त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको मनमा छ। प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्ने जीवनमा छ। पसिनासँग जोडिएको आत्मनिर्भरतामा छ। एकअर्कालाई सहयोग गर्ने संस्कारमा छ। बिहानको शान्तिमा छ। साँझको पारिवारिक जमघटमा छ। र आफ्नो माटोसँग जोडिएको भावनामा छ।
समय फेरिएको छ। गाउँ पनि फेरिँदै छ। नयाँ घरहरू बनिरहेका छन्, पुराना घरहरू भत्किरहेका छन्। सडक गाउँसम्म पुगेका छन्। मोबाइल र इन्टरनेटले संसारलाई गाउँको आँगनसम्म ल्याइदिएको छ। तर परिवर्तनको यो यात्रामा पनि गाउँको आत्मा त्यहीँ छ—माटोमा, मानिसमा र प्रकृतिमा।
गाउँको कथा कहिल्यै सकिँदैन।हरेक घरसँग एउटा कथा छ। हरेक बाटोसँग एउटा सम्झना छ। हरेक खेतसँग एउटा संघर्ष छ। हरेक चौतारोसँग एउटा इतिहास छ। र हरेक गाउँलेसँग आफ्नो माटोप्रतिको एउटा गहिरो प्रेम छ।
सायद त्यसैले मानिस जतिसुकै टाढा पुगे पनि, जीवनको कुनै मोडमा पुगेर गाउँ सम्झिन्छ। त्यही शान्त बिहान सम्झिन्छ। त्यही चिसो हावा सम्झिन्छ। आँगनको चुलो सम्झिन्छ। आमाको हातको खाना सम्झिन्छ। खेतको आली सम्झिन्छ। चौतारोको गफ सम्झिन्छ। र सम्झिन्छ आफ्नो गाउँ।
किनकि गाउँ छोड्न सकिन्छ, तर गाउँसँग जोडिएका सम्झनाहरू छोड्न सकिँदैन।
गाउँ भनेको केवल बस्ने ठाउँ होइन। गाउँ त हाम्रो जरा हो, हाम्रो कथा हो र हाम्रो पहिचान हो।
