काठमाडौं । हिँडडुल गर्न नसक्ने व्यक्तिका लागि ह्वीलचेयर सहायक सामग्री मात्र होइन संसारसँग जोडिने एउटा माध्यम पनि हो। यही साधनले उनीहरूलाई घरभित्र सीमित हुनबाट जोगाउँछ, बाहिर निस्कन र दैनिक काम गर्न सहज बनाउँछ। तर ह्वीलचेयरमा सानो समस्या आउँदा पनि आवश्यक पार्टपुर्जा नपाएर लामो समय थन्क्याउनुपर्ने अवस्था छ। नेपालमै मर्मत सेवा विस्तार हुँदै गए पनि आवश्यक सामग्रीको उत्पादन र उपलब्धता अझै चुनौतीपूर्ण छ।
सामान्य व्यक्तिका लागि ह्वीलचेयरको एउटा पाङ्ग्रा बिग्रिनु वा ब्रेकले काम नगर्नु सामान्य समस्या जस्तो लाग्न सक्छ। तर त्यसलाई मर्मत गर्ने ठाउँ नहुँदा यही सानो समस्याले ह्वीलचेयर प्रयोगकर्ताको दैनिक जीवन नै प्रभावित हुन सक्छ। ह्वीलचेयर प्रयोग गर्न नमिल्ने भएपछि बाहिर निस्कन, काम गर्न र आफ्नो दैनिकी चलाउन कठिन हुन्छ। त्यसैले ह्वीलचेयर उपलब्ध गराउनु जति महत्त्वपूर्ण छ, बिग्रिएपछि त्यसलाई मर्मत गर्ने व्यवस्था हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
नेपालमा ह्वीलचेयर मर्मत केन्द्रको आवश्यकता बुझेर विभिन्न संस्था र स्थानीय तहले यससम्बन्धी काम अघि बढाइरहेका छन्। गोकर्णेश्वर नगरपालिकामा निःशुल्क ह्वीलचेयर मर्मत केन्द्र सञ्चालनमा आएको करिब पाँच वर्ष हुन लागेको छ। बाल अपाङ्ग टेवा संस्थाले पनि ह्वीलचेयर मर्मत केन्द्र सुरु गरेको छ भने सुन्दर ढोका सहयोगी हातहरूले पनि यस क्षेत्रमा काम अघि बढाएको छ।
ह्वीलचेयर मर्मतको काममा संलग्न व्यक्तिहरूका लागि यो काम आफैँमा अनुभवसँग जोडिएको छ। गोकर्णेश्वर नगरपालिकाको मर्मत केन्द्रमा कार्यरत एक व्यक्ति २०६८ सालमा रुखबाट खसेर स्पाइनल कर्ड इन्जुरी भएपछि ह्वीलचेयर प्रयोग गर्न थालेका हुन्। त्यसअघि उनी ग्रिल कारखानामा काम गर्थे। ह्वीलचेयर प्रयोग गर्न थालेपछि यसको मर्मतसम्भार पनि उत्तिकै आवश्यक रहेछ भन्ने बुझे। त्यसपछि उनी आफैँ यससम्बन्धी काममा लागे।
तर मर्मत केन्द्र हुनु मात्रै पर्याप्त छैन। ह्वीलचेयरका आवश्यक पार्टपुर्जा नपाउँदा मर्मतको काममा समस्या हुने गरेको छ। टायर, ट्युब, अगाडिको चक्का, बुस, बेरिङ र ब्रेकजस्ता सामग्रीमध्ये धेरैजसो विदेशबाट ल्याउनुपर्ने अवस्था छ। नेपालमा उपलब्ध सामग्रीबाट सम्भव भएसम्म मर्मत गरिए पनि सबै पार्टपुर्जा सहजै पाइँदैनन्।
सहायक सामग्रीको क्षेत्रमा काम गरिरहेका संस्थाहरूले पनि पार्टपुर्जाको अभावलाई प्रमुख चुनौतीका रूपमा लिएका छन्। आवश्यक सामग्री नहुँदा सामान्य समस्या भएको ह्वीलचेयरसमेत प्रयोगविहीन हुन सक्छ। त्यस्तै, उपयुक्त कुशन नहुँदा लामो समय ह्वीलचेयरमा बस्ने व्यक्तिमा दबाबका कारण घाउ हुने समस्या पनि देखिन सक्छ। त्यसैले मर्मत सेवासँगै आवश्यक सामग्रीको उपलब्धता र स्वदेशमै उत्पादनको सम्भावनाबारे पनि छलफल भइरहेको छ।
ह्वीलचेयर मर्मत सेवाको पहुँच विस्तार गर्न सातै प्रदेशमा मर्मत केन्द्र स्थापना गर्ने प्रयास गरिएको छ। ती केन्द्रमा ह्वीलचेयर प्रयोगकर्तालाई नै मर्मतसम्बन्धी तालिम दिएर काममा संलग्न गराइएको छ। संलग्न संस्थाले आफू प्राविधिक साझेदारका रूपमा रहेको र स्थानीय तह, प्रदेश तथा संघीय सरकारले पनि यसलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिएको छ।
मर्मत केन्द्र विस्तारसँगै अब तिनलाई नियमित रूपमा सञ्चालन गर्न आवश्यक सामग्री र स्रोतको व्यवस्था गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। ह्वीलचेयर बिग्रिएपछि मर्मत गर्ने ठाउँ खोज्दै भौँतारिनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न सेवा पहुँचयोग्य र दिगो हुनुपर्छ। किनकि ह्वीलचेयर प्रयोगकर्ताका लागि मर्मत केन्द्र भनेको बिग्रिएको साधन बनाउने ठाउँ मात्र होइन, आफ्नो दैनिकी फेरि सुरु गर्न सक्ने आधार पनि हो।
