गोरखा । विपत्तिले सबै कुरा खोस्छ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यसैले नयाँ ठाउँ, नयाँ समुदाय र नयाँ सम्भावनाको सुरुवात पनि गराउँछ। वि.सं. २०७२ सालको भूकम्पले गोरखाका धेरै बस्ती जोखिममा पारेपछि भीमसेनथापा गाउँपालिका–५ मा बनेको मिलन बस्ती त्यसकै एउटा उदाहरण बनेको छ।
भूकम्पपछि पुरानो बस्ती बस्न योग्य नरहेपछि विभिन्न टोलमा छरिएर रहेका परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने प्रक्रिया सुरु भयो। भूगर्भीय अध्ययनपछि जोखिमयुक्त देखिएको पुरानो बस्ती छाडेर स्थानीयले लामचौर डाँडालाई नयाँ बस्तीका लागि रोजे। त्यसपछि आफ्नै लगानी र सामुदायिक पहलमा यहाँ घर निर्माण सुरु भयो।
अहिले मिलन बस्तीमा १३० भन्दा बढी परिवार बसोबास गर्छन्। एउटै खालको संरचना, व्यवस्थित सडक र सामुदायिक सहकार्यले बस्तीलाई अन्य पुनःस्थापित बस्तीभन्दा फरक बनाएको स्थानीयको दाबी छ। बस्तीको योजना पनि बाहिरबाट थोपरिएको नभई स्थानीय समुदायले नै तयार पारेको हो।
तर घर बनेपछि चुनौती सकिएको छैन। पुनःस्थापनापछि सुरक्षित आवास पाए पनि स्थानीयका लागि स्थायी आम्दानीको स्रोत निर्माण गर्नु अर्को चुनौती बनेको छ। यही आवश्यकताबाट मिलन बस्तीमा सामुदायिक होमस्टेको अवधारणा अघि बढाइएको हो।
बस्ती निर्माणकै समयदेखि स्थानीयले होमस्टे सञ्चालन गर्ने योजना बनाएका थिए। अहिले ‘मिलन बस्ती होमस्टे’ सञ्चालनमा आइसकेको छ। पूर्ण रूपमा बस्ती निर्माण सम्पन्न नभए पनि हाल करिब २०–३० जना पाहुना राख्न सक्ने क्षमता रहेको स्थानीय बताउँछन्। सबै घर निर्माण सम्पन्न भएपछि ठूलो समूहमा आउने पर्यटकलाई समेत व्यवस्थापन गर्न सकिने उनीहरूको योजना छ।
होमस्टेका लागि छुट्टै कोठा व्यवस्थापन गरिएको छ। स्थानीय उत्पादनलाई पाहुनाको खानासँग जोड्ने प्रयास पनि भइरहेको छ। चामल, दाल, सागसब्जी तथा अन्य खाद्य सामग्री सकेसम्म आफ्नै उत्पादन प्रयोग गर्ने गरिएको सञ्चालकहरू बताउँछन्। स्थानीय उत्पादन, मौलिक खाना र गाउँको जीवनशैलीलाई होमस्टेको मुख्य आकर्षण बनाउने उनीहरूको तयारी छ।
मिलन बस्तीमा होमस्टे सञ्चालनको उद्देश्य पर्यटक भित्र्याउनु मात्र होइन, स्थानीयस्तरमै रोजगारी र आम्दानीको अवसर सिर्जना गर्नु पनि हो। वैदेशिक रोजगारी तथा अन्य कारणले गाउँबाट जनशक्ति बाहिरिँदै गएको अवस्थामा स्थानीयलाई आफ्नै ठाउँमा आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने प्रयासका रूपमा यसलाई हेरिएको छ।
बस्ती वरपरको प्राकृतिक दृश्य, पदमार्ग, स्थानीय संस्कृति, कृषि र ग्रामीण जीवनशैलीले पर्यटनको सम्भावना देखाए पनि होमस्टेको प्रचार–प्रसार भने अपेक्षाअनुसार हुन सकेको छैन। पूर्वाधार निर्माण अझै जारी रहेकाले पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न समय लाग्ने स्थानीय बताउँछन्।
होमस्टे सञ्चालनका लागि गाउँपालिकाले पनि तालिम तथा प्रोत्साहनका कार्यक्रममार्फत स्थानीयलाई सहयोग गरेको जनाएको छ। स्थानीय उत्पादन र पर्यटनलाई जोडेर बस्तीको आयआर्जन बढाउने लक्ष्यमा पालिकाले पूर्वाधार तथा प्रवर्द्धनलाई थप प्राथमिकता दिनुपर्ने स्थानीयको अपेक्षा छ।
मिलन बस्तीको कथा भूकम्पपछि घर बनाउने कथामा मात्र सीमित छैन। सुरक्षित आवास पाएपछि त्यसलाई दिगो जीविकोपार्जनसँग जोड्ने प्रयास पनि यसमा जोडिएको छ। आफ्नै लगानीमा घर बनाएका स्थानीय अब त्यही घरलाई आम्दानीको स्रोत बनाउने तयारीमा छन्।
वि.सं.२०७२ को भूकम्पले पुरानो बस्ती खोस्यो। त्यसपछि समुदायले नयाँ ठाउँमा घर बनाए। अब त्यही बस्तीलाई पर्यटन र स्थानीय उत्पादनसँग जोडेर नयाँ भविष्य बनाउने प्रयास भइरहेको छ। पुनःस्थापनाबाट सुरु भएको मिलन बस्तीको अर्को परीक्षा भने सुरक्षित बस्तीलाई आत्मनिर्भर बस्तीमा बदल्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने हो।
